понедельник, 20 апреля 2015 г.

Азьдага

   Сыӵе валантэм мон асме али шӧдӥсько, мугоре быдэсак жугемын кадь, нош вылтырам нокыӵе ӵабъямъёсы ӧвӧл. Кыллисько кыӵе ке комнатаын. Татын тыл но ӧвӧл, мисьтаськон инты но. Сэрегын гинэ, пулэсь рамаен пичи укно дорын, вужмем жӧк сылэ. Борддоръёс но, омыр но укыр мускыт. Соин ик дыр асме музъем пыдсын малпай. Дугдытэк бергатӥсько одӥг юанэз: кызьы мон татчы сюри?! Ӝутскеме потэ ке но, мугоры туж жадемын, выреме но уг луы. Малпаськыны кутскисько ни, мар меда вал монэн толон? Мынам вордскем нуналэ вал, одно ик юи, дыр, но… нош кызьы татчы сюри?!
Калленэн кужым люкаськыны кутске. Кутскисько киез выртыны, толон луэм учыре но тодэ лыктэ кадь:
Толон мыным дас тямыс арес тырмиз. Соин сэрен эшеным лавкае мынӥм, басьтӥм кӧня ке сион-юон, ӟенеликъёс сярысь но ӧм вунэтэ. Басьтылӥським. Вузаськись чебер мусо пинал нылаш вал. Синзэ басьтытэк, мыняса сылӥз Миша нимо эше шоры учкыса. Магазинысь гинэ потӥм но, эше юаз мынэсьтым:
- Адӟида кыӵе мон шоры учкиз?
- Бон, – шуи мон малпаськытэк.
- Мынам соин вал.
- Да ладно?
- Честно, – шуиз Миша.
- Кызьы со озьы тынад капчи пӧрме? – паймыса юай.
- Уг тоськы ни. Мынам кема ветлэме нылашен ноку уг луы, арнялы ке гинэ. Соку да, малпаськод тон сое яратӥськод, быдэс улондэ соин ортчытысалыд. Нош ӧжыт улыса валаськод – аслыд ачид адӟемпотостэм луиськод. Уд яратӥськы нылашез, кызьы со тонэ яратэ, уд быгатӥськы тон люкыны соин та улон сюресдэ. Берло дыре соин ик капчигес луиз кадь ваньмыз. Асме яратӥсько мон, эше. Онегин кадь кожасько мон асме. Адӟид вал ук кӧня пӧртэм майталъёс, шампуньёс, пенаос уло мынам ваннаям? Ваньмыз со аслым.
Кутскиз эше горыны. Мон но соин ӵош. Сыӵе адямиос вань уго, серекъяны кутско ке, серем мар ке вераз-а ӧз-а ачид но сьӧраз ик кутскиськод кӧтдэ кутыса горекъяны.
Коня ке шып мынӥм. Шулдыр нунал вал толон, нош шундылэн шунтэмез мыным кулэ ӧй вал. Дугдытэк малпаськыса мынӥ эшелэсь кылъёссэ. Кызьы со озьы быгатэ? Шонертэм, дыр, ук со. Котькудӥз, дыр, али мон интыын озьы шуысал? Нош мукет паласен малпаськоно ке, котырын трос аламаез. Котькуд нунал адӟиськод ке, нормалы но берытске кадь ини со. Югыт малпанъёсын кыдёке уд мыны туннэ нуналын. Сиёзы быдэсак, лемлет малпанъёсын пичи дыръёс ортчизы ни кемалась. Мынам анае нош котьку вера вал мыным: «Асьсэды алама возись адямиос сюрессэс шедьтозы. Эн усьы улӥёзь». Вань, дыр, солэн но кылъёсаз шонерлыкез.
Подъездэ пырыку, скамейка вылын пукись песянайёс синзэс басьтытэк учкизы эшелэн тамак кыскемез шоры. Мон ачим уггес яратӥськы ке но кыскыны, куддыръя эшъёсын ӵош пурккетӥсько, «за компанию» шуод-а мар-а. Асьмеос ук калык пушкын улӥськом. Нокинлэн юнме шорысь «тӧдьы куака» луэмез уг пот. Урамлэн воспитаниез сыӵе.
- Мар сярысь малпаськиськод? – куспетӥ кариз малпанъёсме эше. – Со пересьёс синмаськизы кадь тыныд?
- Шузи!Фу! – черекти мон.
Эше бизем кадь кошкиз азьлане. Шудыса мыжго кожаз, лэся. Эшъёс куспын сыӵе луэ ук: шудыса нюръяськиськод, ӵошатскиськод. Вал котькыӵе дыръёс улонын, котькудӥз эш но ассэ зэмос эш кадь уз возьы.
Квартирае вуэм бере кутски мон жингыръяны эшъёсылы. Ваньзы соглаш вал, котькудиз ук яратэ дунтэк сиыны но юыны. Ӧжытэн-ӧжытэн калык но люкаськыны кутскиз. Тачак люкаськиз адями комнатае, бускельёс но йыгаськыны кутскизы вал ни, шыпытгес улыны косыса. Соку ми кужмо юэмын вал ни. Ваньзы кытчы инты шедьтӥзы, отчы ик умме усизы. Мон выдыса кылли выж вылын, котырын ваньмыз берга вал.
Сайкаса сьӧросын мон пайми адӟемелы: котькытын кыллё ӝыныё кылиськем адямиос, котыр ӧскемын, люстра вылын нылашлэн дэремез, ӟенеликъёс но пӧртэм кагазъёс. Миша сьӧрысен лыктӥз но юаз мынэсьтым мар адӟид отысь, шуыса. Берытски но кышкай адӟемелы. Ымнырыз эшелэн кыӵе ке вашкала выжыкылысь азьдагалы укша вал. Кышкаменым мугорме выртэме но ӧз луы. Собере чидатэк бӧрдыны кутски. Азьдага мар выремелы паймыса, мыням выллем шорам учкиз но пыдзэ ӝутыса кужмысь йырам ӵыжиз…
                                                               
                                                                    ***
…Мон сайкай. Ӝутски но пичи гинэ сазмем укное учкыны вырисько. Ӵушылӥ пиялаез умой-умой. Бус пыр кадь адӟи пужымъёсты. Олокызьы мон нюлэске сюриськем. Номыре уг валаськы, кинлы кулэ вал монэ татчы вайыны? Кыӵе ке шудон-а мар-а та? Мынӥсько каллен гинэ вамышъяса ӧс доры. Пытсамын. Шӧдтэк шорысь ӧсэз вӧлак усьтыса Миша пыриз. Кутски вал ни со борды мыжыкъёсын, нош со киосме кутӥз но уг лэзьы. Чидатскы шуэ. Сыӵе зол кужмыз солэн, выреме но уг луы.
- Ярам, ярам. Тырмоз. Лэзь ни монэ – шуисько номыр карыны быгатытэк. – Мар та? Малы мон татын? Мар вал ымнырыныд?
Лякыт гинэ кутске со валэктыны:
- Ойдо, мон тыныд али ваньзэ кутсконысен ик верало. Нош тон кылдэ сёт номыр аламазэ уд выр ни шуыса, шып гинэ кылзод.
Шып пукисько. Эше веранзэ азьланьтэ:
- Вашкала дырысен удмуртъёс пор калыкен ожмаськыса улӥзы. Я удмуртъёс лыкто вал соослэн музъемазы но виылыса, кышнооссэс но ваньбурзэс таласа кошко вал, я поръёс озьы ик лушкаськылӥзы. Сыӵе пумитъяськонъёсты зибон понна, удмуртъёслэн азьветлӥсьсы Идна батыр кошкем ӟучъёс доры корт дӥсьёссэс дунэн басьтыны. Бертыкуз ваем со тунсыко юон арбери но. Ӟучъёслэн ведӥнзы кузьмам. Кужмогес, пе, каре со адямиез. Кема витёно но луымтэ, нош ик ожмаськон ӝутскем. Татын, валамон ини, вормиллям удмуртъёс. Поръёс шӧдӥллям мар бордын та калыклэн кужымез но, соку ик асьсэлэсь адямизэс ӟучъёс доры келяллям. Со ведӥн тодымтэ та калыкъёслэсь пумит улэмзэс, кузьмам соослы но юон арберизэ. Уг яра вылэм сое сыӵе нюръяськисьёслы сётыны. Азьланьскем соослэн жугиськонзы. Берпумети кужмо ожмаськон вылэм со. Улэп кылемъёс соку пӧрмизы азьдагаослы, кудъёссэ номырин но уг луы ни вал быдтыны. Куд ке поръёс но удмуртъёс кылизы озьы ик адями луыса но азьдагаос вылэ пӧйшураны кутскизы. Жаляса верано, дыр ортчемъя, вань пӧйшурасьёс бырыны шедизы. Со азьдагаос кужмоязы, люкаськизы одӥг выжые но туннэ нуналозь ваньзэсты виылыса ветло. Убиръёслэсь асьме калыкез тон гинэ быгатӥськод мозмытыны. Серем-а меда, валантэм-а кылӥське мынам вераме, нош со озьы ик вань – шуиз син шорам учкыса эше.
Мар вераны ик паймыса выж вылэ пукси но ас малпанъёсам кошки. Ваньмыз мар вал мон дорозь со огшоры малпам арбери, яке мон мае ке уг тодӥськы, яке мон шузимемын? Нош ик эше берытскиз кыӵе ке пӧйшурлы, ымнырызъя ӟичылы укша. Мар ке валэктыны тыршиз со мыным. Корка бертыны косэмзэ гинэ кылыса вуттӥ.
Бертыку пеймыт ини. Атай анаен ӵош пуко телевизор дорын. Корка пырем бере ик кутски вераны эшелэсь мадемзэ. Шузимисько кадь ини шуисько.
- Вазь ук ай, пичи ук ай тон – шуэ мыным кышкаса анае.
- Та ваньмыз зэмос?
- Бен! – йӧнлы ымнырын вераз атае.
- Мон уг вӧтаськы? Тӥ но пӧйшурасьёс? – паймыса юай мон.
- Ӧвӧл. Ми тыныд нош одӥг мадёс вералом. Малпаськом вал, вазь на ай.
Атае но анаен ӵош Миша кадь ик кышкыт пӧйшурлы берытскизы. Дышыса вуытэк берлань чигнай.
- Кызьы? – юай мон ӧжыт буйгаса.
- Та ваньмыз пересь ведӥнлэн книгаяз гожтэмын. Одӥг выжыысен мукет выжые кыле со книга. Вералом ми тыныд али вакчияк, нош троссэ ачид лыдӟыса тодод.
- Идна батыр кутэм одӥг пӧйшурез. Нош соиз нылашлы берытскем. Батыр быгатымтэ нылашлэн чеберлыкезлы пумитъяськыны. Нылаш но валаны кутскем аслэсьтыз яратэмзэ. Ӝоген соослэн вордӥськем пизы. Ӧжыт улыса, Идна но солэн кышноез бырыны шедиллям. Соку тон ведӥн кие шедемед. Веднам со тонэ но трос дауръёслы изьытэм.
Веракуз атае бадӟым зарни книгаез возьматэ. Бордаз одӥг ӵабъяськемез но уг адӟиськы.
- Куйы дорын ожмаськыку пӧйшурасьёсын та книгаез шедьтӥ. Ваньмыз отын латин кылын гожтэмын вал. Ачим номырзэ валамтэен одӥг визьмо пересь доры нуи. Лыдӟиз но валаз со мар карыны. Гожтэмын ӧй вал, пе, отын пинал сярысь. Колодча доры вуыса лыдӟим ми книгаысь кылъёсты но куйы пыдсысь тон потӥд. Милям пиналмы ӧй вал бере, дорамы басьтыны малпам. Выльысь книгаез усьтӥ но вань латин пусъёс син азьын ик удмурт кылъёслы берытскизы.
Шыпыт гинэ Миша пыриз.
- Мынэмед потэ-а со куйы доры?
- Потэ, – шуи мон малпаськытэк ик.
- Кошким соку жоггес.
Ми потӥм гинэ подъездысь но со шаплы бызьыны кутскиз. Бызисько но уг быгатӥськы сьӧраз вуыны. Одӥг дыре валаны кутски: ми машинаослэсь но жоггес ворттӥськом. Кӧня ке дыр куспын куйы доры вуимы. Утчаськисько ӧжытак но шедьтӥсько книга.
- Лыдӟы, – шуэ мыным эше.
Нырысетӥ бамзэ усьтыса уг вуттӥськы, писпуос сьӧрысь пото трос ӵошен валантэм пӧйшуръёс. Миша нырысь пегӟыны турттэ вал но, валаз, милемыз котыртӥзы ни, шуыса. Соослы пумит мыныны кутскиз. Мон но вӧзаз султыса вамышъясько. Нырысетӥ пӧйшурлэн мыжгеменыз ик кӧня ке метре лобӟи. Вожпотонэз возьыны быгатытэк, урмыса кутски мон турнаны азьдагаосты. Огезлэсь чыртызэ кутыса бералтӥсько, мукетызлэсь йырзэ пазьгисько. Лы тӥяськем куараос нюлэс кузя шуккисько. Ог дыре шӧдыны кутски кызьы мугорам мар ке тубе. Берлань чигнаса адӟи кызьы киосам кый суред потэм. Киосме учкыку, нош ик кужмо шуккизы ангесам но кыдёке монэ пезьгытӥзы. Вожомыса султӥсько но убиръёсты пазяса эше доры вамыштӥсько. Кӧня ке ожмаськем бере син азьын ваньмыз гордэктэ но чаляк ваньмыз син азьын кысэ.
Собере мон нош ик сайкай. Сылӥсько, киосы виресь но быдэсак мугорам кый татуировкаос. Ӝыны нюлэс саптаськемын вирен. Артэ сылэ эше но серекъя, тӥяськем пыдзэ возьматыса. Каллен гинэ берлань учкись пыдзэ интыяз пуктэ но номыр шӧдытэк вамышъяны кутске.
- Мар вал та? – юасько солэсь.
- Мыным веразы вал, тазьы луоз шуыса. Ӧй малпа вал тазьы ик луэмзэ. Тон Инмар кадь ӵушылӥд соосты музъем вылысь, огзэ но кельтытэк.
- Бон, та кыйёс мар та быдэс мугорам?- юай мон шораз учкыса.
- Соизэ книгаысь лыдӟы. Уг тоськы мон.
Мынӥсько книга доры. Соку ик мыным кулэ луись бамез усьтӥське.
- Та кыйёс, пе, кулэмъёслэн лулъёссы. Мугоры быдэсак таӵе суредъёсын луиз ке, вань пӧйшурасьёслэсь, пе, кужмо луыны быгатисько. Татын шуэм, мукет ласянь урод мылкыдо, кутыны луонтэмлы но пе берытскиськод.
- Ерунда, ойдо кутскем ужмес быдэстом ни. Быдтом азьветлӥсьсэс, туннэ со эшъёсыныз юыса пукыны кулэ.
- Бон, монэ кутэмед ӧз ке луы?
- Мар ке малпалом ай, – мынектӥз со.
Ми бызим. Табере мон азьын вал ни. Кужымме поттыса ӧй бызьы ке но, Мишалэн сьӧрам вутскемез уг луы. Дугдылыса, витьыса мыноно луи, малы ке шуоно, сюрессэ уг тодӥськы вал.
 «Кизили» нимо баре пырим. Котыр пуко со пӧйшуръёс. Азьветлӥсьсы шонер мон доры лыктыны кутскиз.
- Мар кулэ тыныд, пӧйшурась? – бозырес куараен юаз со мынэсьтым.
- Тонэ! – ымныраз ик черектӥ мон.
Вань кужмысьтыз бералскыса мыжгиз со мыным. Борддорез тӥяса ик уси педло. Ӝутскыса нош ик шораз бызисько. Кужмогес вал  со мынэсьтым, соин ик сэрпалляз монэ бурпаласен паллянэ.
- Тон шузи!Малпаськоно вал, мон доры лыктон азяд! – матэгес луыса ымныре черектӥз.
Пилиськем пияла ки улэ сюрыса, кӧт урдсаз бышкалтӥ. Марзэ-созэ валатэк сылон дыръяз, йырзэ бералтыса чыртызэ тӥяй. Нош ик син азьын ваньмыз гордэктыны кутскиз…
…Со нюлэскын кадь ик сылӥсько, киосы быдэсак виресь. Вӧзам ик сылэ Миша но кияз кутэм азвесь ӵог.
- Вождэ эн вай, эше, тон лэсьтӥд аслэсьтыд уждэ. Табере тон милемлы кулэ ӧвӧл ни. Укыр кышкыт луоз тонэн милям семняын улыны. Ӟеч лу!
Эше кален гинэ поттӥз гаде бышкалтэм азвесь ӵогзэ. Мугор луиз секыт. Усисько кужымтэк музъем вылэ.